Deel 5 van de reeks over kleurbegrippen — Nederlandse Kleurenschool
“Dat is een diepe kleur.” Je hoort het in een showroom, in een ontwerpoverleg, en op de werkvloer van een ververij. Alle drie de keren wordt hetzelfde woord gebruikt. Twee keer wordt er iets anders mee bedoeld.
Kleurdiepte is namelijk geen sfeerwoord. Het is een meetbare grootheid — er zijn zelfs dertien formules voor. Alleen komen die uit twee verschillende werelden, met twee verschillende vragen.
In de kleurtechniek: hoeveel kleurstof zit erin
In de textielveredeling wordt al sinds de jaren vijftig aan kleurdiepte gerekend. Daar is het een productiegrootheid.
De AATCC omschrijft kleurdiepte als de afwijking van een gekleurd object ten opzichte van wit, en verbindt die rechtstreeks aan de concentratie of de efficiëntie van de kleurstof. De ISO doet hetzelfde: een kleurkwaliteit die primair samenhangt met een toename van de hoeveelheid kleurstof, bij verder gelijkblijvende condities.
Daar horen namen bij die je in de kleurstoftechnologie tegenkomt: Godlove, Rabe–Koch, Sato, Gall, Christ, Hawkyard, Yang en de bekende Kubelka–Munk. Allemaal formules om kleurdiepte te berekenen, allemaal opgesteld met uitvervingen en pigmentmengsels voor ogen.
Wat je met die getallen doet is heel concreet: de relatieve sterkte van een kleurstof bepalen, de kosteneffectiviteit inschatten, en — het belangrijkst en het minst bekend — echtheid vaststellen.
Lichtechtheid is namelijk diepte-afhankelijk. Dezelfde kleurstof gedraagt zich anders bij een diepe uitverving dan bij een lichte. Een echtheidsuitspraak zonder vermelding van de diepte is daarom onvolledig. De ververij werkt daarvoor met vastgelegde standaarddieptes, genoteerd als 2/1, 1/1, 1/3, 1/6, 1/12 en 1/25, waarbij 1/1 de referentie is.
Dit is dus geen ontwerpbegrip. Dit hoort bij kleur maken.
In de ontwerpwereld: hoe ver staat de kleur van wit
Roy Berns benaderde het van de andere kant. Hij zag dat kleuren in de dagelijkse waarneming nooit alleen in verzadiging veranderen bij gelijkblijvende lichtheid — een oppervlak in de schaduw wordt donkerder én doffer tegelijk. Daarom voerde hij twee nieuwe coördinaten in CIELAB in.
Kleurdiepte is bij hem de afstand tot neutraal wit:
D*ab = √((100 − L*)² + C*ab²)
Wit heeft diepte nul, zwart heeft diepte 100. En let op wat daar staat: de diepte neemt toe bij zowel dalende lichtheid als stijgende verzadiging. Diepte en verzadiging zijn dus geen tegenpolen — verzadiging zit ín diepte. Een kleur kan geen diepte hebben ten koste van verzadiging.
Geen kleurstof in de formule, geen concentratie, geen substraat. Alleen de positie van de kleur in de ruimte. Dat maakt het een ontwerpgrootheid.
Berns koppelt er de verftaal aan die schilders en kleurmengers al gebruikten: witter–dieper. Toenemende diepte leest als een sterkere kleur; afnemende diepte als zwakker en bleker.
En omdat een RAL Design-code de lichtheid en de verzadiging zelf is, kun je de diepte van elke kleur in dat systeem rechtstreeks uit de code berekenen. Zonder meetapparatuur.
Waar de twee werelden uit elkaar lopen
Wij hebben alle 1.806 chromatische RAL Design-kleuren doorgerekend met zowel de formule van Berns als die van Sato en Yang. Op het overgrote deel zijn ze het eens.
Behalve bij geel.
Een licht, sterk verzadigd geel krijgt van Berns een hoge diepte — het staat immers ver van wit. De ververijformules geven datzelfde geel juist een lage diepte, omdat er weinig kleurstof tegenover het effect staat. Zij wegen kleurtoon mee; Berns niet.
Geen van beide heeft ongelijk. Ze beantwoorden een andere vraag. Berns vraagt hoe ver van wit. De ververij vraagt hoeveel kleurstof.
Het moment waarop het zichtbaar werd
Toen Berns zijn artikel publiceerde, kreeg hij een ingezonden brief van Danny Rich: de analyse klopte, maar nergens verwees hij naar de textielveredeling, die er al decennia aan rekende. Berns erkende het volledig en schreef dat zijn gezicht diep rood was.
Als twee tradities voor hetzelfde begrip zó lang naast elkaar kunnen bestaan dat een vooraanstaand kleurwetenschapper de ene over het hoofd ziet, dan is het geen kwestie van slecht opletten.
En dan is er ook nog levendigheid
Naast “diep” gebruiken mensen “levendig”. Ook dat is bij Berns een gedefinieerde grootheid: vividness, de afstand tot neutraal zwart, V*ab = √(L*² + C*ab²).
Een reeks van gelijke vividness is een schaduwreeks: kleuren die eruitzien als hetzelfde oppervlak onder verschillende belichting. Daarnaast definieerde hij clarity, de afstand tot de achtergrondkleur — een eigenschap die dus alleen bestaat in relatie tot de omgeving.
Diep, levendig, helder. Drie woorden die iedereen gebruikt, drie grootheden met een formule. In een volgende blog gaan we in op wat ze betekenen als ontwerpattribuut: hoe je diepte, vividness en clarity daadwerkelijk bereikt, en of ze zich als similariteitsprincipe gedragen zoals kleurtoon en lichtheid dat doen.
Wat je hiermee kunt
Stel eerst vast in welke wereld je zit. Gaat het over een receptuur, een uitverving of een echtheidsclaim, dan is kleurdiepte een productiegrootheid en hoort er een formule uit de kleurstoftechnologie bij. Gaat het over hoe zwaar een kleur in een ruimte staat, dan is Berns de bruikbare — en die haal je rechtstreeks uit je RAL Design-code.
Vermeld bij elk diepte-getal de formule. Dertien formules geven dertien uitkomsten, en die zijn niet onderling omrekenbaar.
En zet diepte nooit tegenover verzadiging. Verzadiging zit erin.
Samenvatting: kleurdiepte is de afstand tot wit en neemt toe bij zowel dalende lichtheid als stijgende verzadiging. In de kleurtechniek is het een maat voor kleurstofsterkte, gekoppeld aan concentratie, echtheid en kosten. In de ontwerpwereld is het een maat voor het gewicht van een kleur, los van hoe die gemaakt is.
Kleurbegrippen liggen onder elke opleiding van de Nederlandse Kleurenschool. Ze komen terug in Kleurkunde/Kleuradvies, Kleurvormgeving, Kleurbeoordelen, Kleur Maken en in de online cursus Toegepaste Kleurtechniek I — omdat je zonder eenduidige begrippen kleur niet kunt adviseren, ontwerpen, beoordelen of formuleren.
Bronnen
- Roy S. Berns, Extending CIELAB: Vividness V*ab, Depth D*ab, and Clarity T*ab. Color Research & Application 39(4):322–330, 2014 (online 2013). DOI 10.1002/col.21833.
- Danny C. Rich, Letter to the Editor — On Depth and Brightness, met antwoord van Roy S. Berns. Color Research & Application 39:636–637, 2014. DOI 10.1002/col.21917.
- Hongying Yang e.a., Investigation on new color depth formulas. Color Research & Application 44(5):730–739, 2019. DOI 10.1002/col.22407.
- Hongying Yang e.a., Investigation on the equi-depth of color depth formulas based on color discrimination threshold and acceptable tolerance. Color Research & Application 48(3):328–336, 2023. DOI 10.1002/col.22854.
- Eigen berekening: alle 1.806 chromatische kleuren uit RAL Design System plus, doorgerekend met de formules van Berns, Sato en Yang.
