Deel 7 van de reeks over kleurbegrippen — Nederlandse Kleurenschool

Als je een palet samenstelt, werk je met similariteit. Je laat kleuren één eigenschap delen, en daardoor gaan ze bij elkaar horen.

Die gereedschapskist kent iedereen. Gelijke kleurtoon. Gelijke lichtheid. Gelijke nuance. In deel 5 kwamen twee begrippen langs die er nog niet in zitten: diepte en vividness. Dit stuk gaat over de vraag of je die ook als ontwerpgereedschap kunt gebruiken.

Wat je al hebt, en wat het bindt

Elk similariteitsprincipe doet hetzelfde: het zet één eigenschap vast en laat de rest los. Wat je vastzet bepaalt hoeveel bewegingsruimte je overhoudt.

Gelijke kleurtoon bindt de kleurtoon en laat lichtheid en verzadiging vrij. Veel ruimte, maar alles blijft in dezelfde kleurfamilie.

Gelijke lichtheid bindt de lichtheid en laat kleurtoon en verzadiging vrij. Je kunt alle kanten op met kleur, maar niets wordt donkerder of lichter.

Gelijke nuance bindt lichtheid én verzadiging, en laat alleen de kleurtoon vrij. Dat is het strakste principe dat er is — en daarom werkt het zo betrouwbaar.

Zet ze naast elkaar en er valt iets op. Er is geen principe dat lichtheid en verzadiging allebei laat variëren en tóch bindt. Wil je een palet waarin kleuren echt uiteenlopen in donkerte en volheid, dan biedt de bestaande kist niets. Je valt terug op gevoel.

Daar komen deze twee binnen.

Gereedschap één: gelijke diepte

Diepte is de afstand tot wit. Kleuren met dezelfde diepte staan even ver van wit af, en dat blijkt te werken als bindmiddel.

Drie kleuren met een diepte rond de 54:

CodeL*C*
RAL Design 010 50 205020
RAL Design 160 70 457045
RAL Design 070 80 508050

Dertig punten verschil in lichtheid. Dertig in verzadiging. Drie kleurtonen die ver uit elkaar liggen. Volgens elk bestaand principe hebben deze drie niets met elkaar te maken — en toch delen ze hun gewicht.

Dat is precies het gat dat de bestaande kist openliet: variatie in lichtheid én verzadiging, met een gemeenschappelijke noemer.

Wat je hier vastzet, is niet hoe licht of hoe vol een kleur is, maar hoe zwaar hij in de ruimte staat.

Gereedschap twee: gelijke vividness

Vividness is de afstand tot zwart. Een reeks met gelijke vividness is wat Berns een schaduwreeks noemt: kleuren die ogen als hetzelfde oppervlak onder verschillende belichting.

Denk aan een gevel in de zon en dezelfde gevel in de schaduw. Je ziet twee verschillende kleuren en twijfelt geen moment of het hetzelfde materiaal is.

Dat is wat dit gereedschap bindt: niet gewicht, maar herkomst. Een palet op gelijke vividness leest als één materiaal onder wisselend licht. Voor gevelwerk, voor productlijnen, voor alles waar samenhang belangrijker is dan variatie, is dat een bruikbaar principe.

Hoe je erop stuurt

Zeg je “maak het dieper”, dan zijn er twee wegen, en het resultaat verschilt.

Neem RAL Design 120 60 30, een middengroen.

Donkerder maken, met de verzadiging vast: via 120 50 30 naar 120 40 30. De kleur wordt zwaarder. Hij verliest licht, niet volheid.

Voller maken, met de lichtheid vast: via 120 60 40 naar 120 60 60. De kleur wordt rijker. Hij verliest niets aan licht.

Beide routes verhogen de diepte. Wie alleen “dieper” specificeert, laat de keuze aan een ander.

En er zit een verschil tussen de twee gereedschappen dat je moet kennen. Donkerder maken verhoogt de diepte maar verlaagt de vividness — het gaat ten koste van het levendige. Voller maken verhoogt ze allebei. Wil je een palet dat zowel rijk als levendig oogt, dan stuur je op verzadiging, niet op donkerte.

Het derde: clarity

Clarity is van een andere orde. Het is niet de afstand tot wit of zwart, maar tot de achtergrond.

Berns kwam erop toen hij zag dat kleuren met dezelfde lichtheid als hun ondergrond hun scherpte verliezen zodra de verzadiging afneemt. Ze zakken weg, alsof je ze door mist ziet.

Voor ontwerp betekent dat: clarity is geen eigenschap van je palet maar van je plaatsing. Je verhoogt hem niet door de kleur te veranderen, maar door de combinatie te veranderen. Het is het gereedschap voor de vraag of iets opvalt of wegvalt — bewegwijzering, accenten, leesbaarheid van tekst op een vlak.

Eén waarschuwing bij dat woord. In de appearance-terminologie van ASTM betekent clarity iets heel anders: hoe scherp je door een doorschijnend materiaal heen kijkt. Gebruik het dus niet zonder erbij te zeggen welke je bedoelt.

Wat nog niet vaststaat

Dat gelijke diepte en gelijke vividness rekenkundig families vormen, is zeker. Dat ze ook werkelijk als harmonieus worden ervaren, is dat niet.

Berns toont aan dat de assen bestaan en waar ze op slaan. De stap naar similariteitsharmonie is een aanname, en die moet getoetst worden met echte waarnemers.

Behandel deze twee gereedschappen dus zoals je een nieuw materiaal behandelt: proberen, op formaat beoordelen, en kijken of het houdt.

Wat je hiermee kunt

Vraag bij “dieper” altijd door: donkerder of voller?

Wil je een palet dat uiteenloopt in lichtheid en verzadiging en toch samenhangt, probeer gelijke diepte als bindende constante. Bij RAL Design kun je die uit de code afleiden.

Wil je een palet dat leest als één materiaal onder wisselend licht, gebruik dan gelijke vividness.

En houd clarity apart van je palet. Die gaat over waar je een kleur neerzet, niet over welke kleuren je kiest.

Samenvatting: naast gelijke kleurtoon, lichtheid en nuance zijn er twee bindende principes bij gekomen. Gelijke diepte bindt op gewicht en laat lichtheid en verzadiging tegen elkaar in bewegen. Gelijke vividness bindt op de schaduwreeks. Clarity is geen paletprincipe maar een plaatsingsvraag.


Kleurbegrippen liggen onder elke opleiding van de Nederlandse Kleurenschool. Ze komen terug in Kleurkunde/Kleuradvies, Kleurvormgeving, Kleurbeoordelen, Kleur Maken en in de online cursus Toegepaste Kleurtechniek I — omdat je zonder eenduidige begrippen kleur niet kunt adviseren, ontwerpen, beoordelen of formuleren.


Bronnen

  • Roy S. Berns, Extending CIELAB: Vividness V*ab, Depth D*ab, and Clarity T*ab. Color Research & Application 39(4):322–330, 2014 (online 2013). DOI 10.1002/col.21833. Voor de definities, de schaduw- en highlightreeksen en de waarneming over kleuren die tegen hun achtergrond wegvallen.
  • ASTM E284-22, Standard Terminology of Appearance, ingang clarity.
  • Eigen berekening op RAL Design System plus: diepte D*ab = √((100 − L*)² + C*ab²) en vividness V*ab = √(L*² + C*ab²), toegepast op alle 1.806 chromatische kleuren. Omdat een RAL Design-code de lichtheid en de verzadiging zelf bevat, zijn beide rechtstreeks uit de code af te leiden. Gecontroleerd is dat geen enkele combinatie van diepte en vividness bij meer dan één lichtheid-verzadigingspaar hoort: gelijke diepte én gelijke vividness komt dus neer op gelijke nuance.

Over de auteur

Kleurenschool

Docent aan de Nederlandse Kleurenschool met jarenlange expertise in kleurtheorie, kleuradvies en kleurvormgeving. Gepassioneerd over het delen van kennis en het begeleiden van studenten in hun kleurkundige ontwikkeling.